Sunday, September 28, 2008

(Palpasa Cafe: Book Review)पल्पसा क्याफे : पुस्तक परिचय

नेपाली माटो र नेपाली जनताहरुले आत्मसाथ गरेका १० वर्षे लामो जनयुयुद्दकालका केही सत्यतथ्य भोगाइहरुलाई मूख्य आधार बनाएर लेखिएको त्यही युद्धकालको एउटा सच्चा परिचय हो- पल्पसा क्याफे । करिब एक दशकभन्दा लामो अवधिसम्म खूनबाट पोतिएको यस नेपाली माटोका केही समसामयिक चेतनाहरुको एउटा चोखो उदाहरण हो यो पत्रकार नारायण वाग्लेको उपन्यास । सन् २००५ अर्थात वि.सं २०६२ साल को मदन पुरस्कार विजेता वाग्लेको यो उपन्यास सबै उमेरका पाठकहरुका लागी सुहाउँदो र पाच्य देखिन्छ । नेपाली भाषको सरल प्रयोगले गर्दा सबै किसिमका पाठकहरुका लागी यो उपन्यास सजिलो र प्रथम रोजाईको रुपमा साबित हुँदै आएको छ ।

यस उपन्यासको प्रमुख पात्र 'म' अथवा दृश्य चित्रकलामा उच्च ज्ञान र छवि भएको चित्रकार हो र यही सिपद्धारा ऊ आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने तर्खरमा लागेको छ । भारतको सुन्दर पर्यटकीय स्थल गोवा भ्रमणका क्रममा उसको पल्पसासंग संयॊगात्मक भेटघाट र चिनजान हुन्छ । कुरैकुरामा उनीहरु आ-आफ्नो लक्ष्य र व्यक्तित्वद्धारा एकअर्काबाट प्रभावित हुन पुग्छन् र त्यसै भेटको सुरुवात संगसंगै उनीहरुमा एकदमै गहिरो भावनात्मक प्रेमको विकास हुन थाल्छ । कहीँ-कहीँ यी दुईको चिठीको सहायताद्धारा प्रेमको अप्रत्यक्ष चर्चा भएको पाईए पनि प्रेमकथा यो उपन्यासको मुलभूत विषय होइन ।

अनेकौँ संयोगात्मक र भावनात्मक घटनाक्रम संगसंगै कथा अघि बढ्दै जान्छ । कथामा सबै घटनाहरु साधारण रुपमा घटिरहेका पाईए पनि तिनले सबै पात्रहरुमा गहिरो प्रभाव पारीरहेका हुन्छन् । पात्रहरु आफ्नो जीवनकाल निर्वाह गर्दै अघि बढीरहेका हुन्छन् साथसाथै कालो दशाले उनीहरुलाई पछ्याइरहेको हुन्छ । भय त्रास र मृत्यु उनीहरुको पछि-पछि हिँडिरहेको हुन्छ । उपन्यासले युवा-सपना र तिनीहरुका लक्ष्यप्राप्तिको सन्देशका साथसाथै तिनले राज्य र माओवादीका हातबाट भोगेका दुःख-दर्दलाई वास्तविकतासाथ देखाएको छ ।

यो उपन्यासले पात्रहरुको बर्गीकरण उत्कृष्ट ढङ्गले गरेको छ । आफ्नो लक्ष्य र कर्ममा कर्मठ र पूर्ण विश्वासनीय चरित्रहरुले यो उपन्यासलाई झन् वास्तविक बनाएका छन् । कथाकी एक मूख्य पात्र पल्पसा अमेरीकामा रहेका आफ्ना मातापितालाई छोडेर वृत्तचित्रमा आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न नेपाल आएकी छे । छिरिङ्ग र किशोर क्रमशः फोटोग्राफी र गायनमा आफ्नो भविष्यलाई उज्ज्वल पार्न तल्लीन छन् । पल्पसाकी हजुरआमाले कथाको मूख्य पात्र दृश्यमा आफ्नो मातृभूमिप्रति सद्भाव विकास गराउन ठूलो भूमिका निर्वाह गरेकी छिन् । यी पात्रहरु आफ्नो चरित्रमा सरल देखिए पनि नेपाली समाजका सबै मानिसहरुको प्रतिनिधित्व गर्न किम्ती पनि चुकेका छैनन् ।

पहाडमा रहेको आफ्नो जन्मथलो बिसे्रर काठमाण्डौमा नै जीवन व्यतीत गर्न थालीसकेको दृश्यको जीवनमा उसको क्याम्पसको साथी सिद्धार्थको पुनरागमनले कथालाई नै मोडिदिन्छ । माओवादी पार्टीमा प्रवेश गरेर राज्यविरुद्ध जनयुद्ध लडिरहेको सिद्धार्थले दृश्यलाई एकपटक भएपनि आफ्नो गाउँ र्फिर्कन पे्ररित गर्छ । दृश्यले बाटोमा भेटेका स-साना सबै पात्र र चरित्रहरुले जनयुद्धमा होमिएर सखाप हुन लागीसकेको देशलाई प्रतिनिधित्व गरिरहेका हुन्छन् । युद्धबाट प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष दुवै रुपमा सबै निर्दोष नेपाली जनताहरु पीडित भइरहेका हुन्छन् । मानिसहरु आफ्नो सन्तान मीत श्रीमान ईत्यादीहरुको मृत्युबाट पिरोल्लीरहेका हुन्छन् । युद्धमा बन्दुक र बमबाट ध्वस्त भएर बाँकी रहेका घर विद्यालय र अस्पतालका नाङ्गा पर्खालहरुले दृश्यको बाल्यकालका केही मीठा सम्झनाहरुलाई पनि छिया-छिया पारीदिन्छन् ।

विकासोन्मुख र युद्धविरोधी भावनाले उत्प्रेरित दृश्यले आफ्नो जन्मस्थल विकास गर्ने अठोट लिन्छ । उसले गाउँको एउटा अग्लो ठाउँमा आफ्नी प्रेमिका पल्पसाको नाउँबाट एउटा क्याफे - 'पल्पसा क्याफे' निर्माण गर्ने विचार गर्छ तर उसको साथी सिद्धार्थ र प्राणपि्रय पल्पसाको मृत्युले उसलाई कमजोर बनाउँछन्। अन्त्यमा राज्यबाट ऊ आफैँ बेपत्ता पारिन्छ र वियोगान्त रुपमा उपन्यासको अन्त्य हुन्छ ।

युद्धविरोधी भावना लोकतन्त्रको गुन्जन पुस्तान्तरको प्रतिध्वनि प्रकृति सङ्गीत चित्रकला र विशुद्ध प्रेमको उत्कृष्ट वर्णन भएको यो पुस्तक नयाँ शैलीको नेपाली उपन्यास हो । कुनै न कुनै पक्षबाट युवा-सपना युवा-समस्या र नेपाली संस्कृति र परम्पराको स्वाद दिने यो उपन्यास अनन्त कालसम्म नेपाली समाजमा चर्चा भईरहने समसामयिक विषयवस्तु बोकेको एउटा उत्कृष्ट ऐतिहासिक पुस्तक हो ।

Hitler ra Yahudi: हिटलर र एहुदी

नेपाली पाठकहरुमा आफ्नो मनोविज्ञान र दर्शन समाहित रचनाहरुले छुट्टै छाप छाड्न सफल बहुआयामिक व्यक्तित्वका धनी साहित्यकार विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाद्वारा रचित हिटलर र यहूदी दार्शनिक अभिव्यक्तिहरु सन्चित् एउटा सफल उपन्यास हो । कोइरालाका जीवनदर्शन यौनकुण्ठा मनोदशा र मनोविज्ञानमिश्रित 'दोषी चस्मा' र 'श्वेत भैरवी'जस्ता कथाहरु साथै 'सुम्निमा', 'तीन घुम्ती', 'नरेन्द्रदाई', 'मोदिआइन' र 'बाबु आमा र छोरा' जस्ता उपन्यासहरु हामीमाझ छुट्टै छाप छोड्न सफल रचनाहरु हुन्। एक महान् राजनीतिज्ञ र नेता हुँदाहुँदै पनि आफ्नो रचनाहरुमा राजनीतिक गन्ध आउन नदिनु सफल साहित्यकारको विशेषता हो । उपन्यासकारको समयको व्यस्तता र अभावले गर्दा अपूरै रुपमा प्रकाशित हुन गएपनि यस उपन्यासका हरेक पृष्ठहरु आफैँमा पूर्ण देखिन्छन् । उपन्यासमा प्रयोग भएका हरेक दार्शनिक शब्द र वाक्यहरुमा दमित भावनाहरुले विशेष अर्थ बोकेका छन्।

यो उपन्यास उपन्यासकार विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाकॊ यथार्थ जीवनको साक्षात्कार प्रमाण हुन नसके पनि केही हदसम्म उनको अनुभव भनेचाहिँ पक्कै हो । 'म' पात्रले आफ्नो रोगको औषधोपचार गराउन बम्बैबाट लण्डन जाँदा जहाजमा भेटिएका साथीहरु/यात्रीहरु पानीजहाजदेखि इजरायलसम्मको यात्रामा देखेका विभिन्न ठाउँ र त्यस अवधिमा बितेका क्षण र ग्रहण गरेका अनुभूतिहरुलाई दार्शनिक र कलात्मक अभिव्यक्ति दिएर लेखिएको उपन्यास हो 'हिटलर र यहूदी'। दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समयलाई मूख्य पृष्ठभूमि बनाएर लेखिएको यो उपन्यास 'म' पात्रको माथी उल्लेखितबमोजिम यात्राको वर्णन हो। नाजीहरु हिटलरले यहूदीहरुमाथी गरेका दमनका दर्दानक विषयहरुको वरीपरी उपन्यास घुमे पनि यो उपन्यास पूर्विय र युरोपेली कला साहित्य सङ्गीत दर्शन र आस्थाको समिश्रण हो।

कुकुरको इज्जत गर्ने तर यहूदी जातीका मानिसहरु कोही पनि बाँच्न नहुने भन्ने मनसाय बोकेका नाजीहरु र निरङ्कुश हिटलरद्धारा बालबालिका तरुण तरुणी वस्यक वृद्ध सबै गरी लगभग साठी लाख यहूदीहरुलाई भीमकाय ग्यास च्याम्बरमा थुनेर बर्बरतापूर्वक पाशविक ढङ्गले आलुझैँ पोलियो। लक्का-जवान र बलिया यहूदी युवाहरुलाई शारीरिक हिसाबले गाह्रा कामहरुबाट फाइदा लिइसकेपछि हत्या गरियो। हिटलरका सेनाद्धारा सुन्दर यहूदी युवतीहरुलाई छानी-छानी आफ्नो यौनको भोक मेटाइसकेपछि निर्ममतापूर्वक हत्या गरियो। बाँच्न सफल यहूदीहरुले आफ्नो जन्मथलो छोडेर अन्यत्र गई सरणार्थी भएर बाँच्न विवश हुनुप-यो । यसका साथसाथै कि दुश्मनहरुलाई सिध्याउने कि महिलाहरुलाई आफ्नो घुँडामुनी पार्ने भन्ने मनसाय बोकेका हिटलरका सेनाद्धारा आफ्नो राष्ट्र र परिवारको सुरक्षामा जुटेका कैयौँ जर्मन युवाहरु म्ारिनुका साथै थियोडोराजस्ता अनगिन्ती नारीहरु बलात्कारको शिकार हुनुप-यो। त्यो मानवसंहारको भयानक महामारीले कसैलाई केही दिएन; त्यसले कसैलाई जिताएन; मात्र करोडौँ मारिए लिओनार्डजस्ता लाखौँ लङ्गडा भए अन्धा भए; कतिले श्रीमान् गुमाए कतिले भाई छोरा आदिजस्ता प्यारा आफन्तहरु गुमाए; पर्यटकीय स्थलहरु चिहानले भरिए; मानिसका सिर्जनाहरु सबै भत्केर गए; पेट पाल्न नाबालकहरुले पनि नङ् खियाउन थाल्नुप-यो; उमेरै नपुगेका इल्जेजस्ता केटीहरु पनि दिउँसै जीउ बेच्न थाले अनि यस्तै यस्तै………॥ आखिरमा युद्ध सहमतिमै टुङ्गो लाग्यो। युद्धका विध्वंसहरुका बारेमा उपन्यासभित्र चरम वितृष्णाको भाव पाईँने हुँदा यो उपन्यासलाई युद्धविरोधी उपन्यास भन्न सकिन्छ ।

परम्परागतरुपमा अराजक देखिने यो उपन्यासले गीतालाई कता- कता अस्वीकार पो गरेको हो कि जस्तो पनि भान हुन्छ । अस्तित्ववादी दृष्टिविन्दुमा लेखिएको यो उपन्यासमा एकातिर हिटलरले गीताको चरम अध्ययनलाई मानवसंहारका निम्ति दुरुपयोग गरेको पाईन्छ भने अर्कातिर उपन्यासका पात्रहरु जीवनको अस्तित्व खौज्दै भौतारीरहेका मात्र पाईन्छन् । परम्परागत नेपाली समाजको र त्यसमा पनि ब्राह्मण परिवारको सदस्य 'म' पात्र घरकी देवीजस्ती पत्नीलाई छोडेर औषधोपचारको लागी विदेशिन्छ र उसलाई आफ्नो रीति र पारिवारीक जिम्मेवारी भुल्न धेरै समय पनि लाग्दैन । यौन र उत्श्रृङखल्ताको भंगालोमा उसले बाह्य स्त्री रेवा को आलीङ्गनमा रमाउन कति पनि हिच्किचाहट मान्दैन । यात्राका विभिन्न पात्रका व्यवहारहरुलाई उद्रित गर्दै आवेगले उमेर चिन्न नसक्ने विचार पनि उपन्यासकार कोइरालाले यस उपन्यासमा व्यक्त गरेका छन् ।

मानिसले आफ्नो हैसियत नभुली राम्रो काम गर्न र असल बन्न सके मानवसमाजमा शान्ति र समुन्नति कायम गर्न सकिन्छ भन्ने मूलभावका साथै अस्तित्ववादी विचारको पृष्ठभूमिमा युद्धविरोधी भावना विसङ्गति निस्तारता कर्मवादितासहित मानवजीवनमा नियतिको सर्वोपारिता र मानवतावादजस्ता गहन् विषयमा यो उपन्यास केन्द्रीत भएको पाईन्छ।

Wednesday, September 3, 2008

Living With Dirty Games

I opened my gmail inbox and there, found a mail from a foreign girl requesting me to become her friend. She had picked up my mail ID from a youth forum website. There arises no question in accepting a sweet friendship proposal and that also from a girl, so, I replied her in a casual way. The very next day, I read her another mail. She was thanking me for my reply. The mail also read her as a civil war victim, forced to leave her country and taking asylum in foreign refugee camp after some rebels attacked her house and killed her successful businessman and then politician father, and her mother too. She was the only daughter of her parents and none was left to take care of her. It was a sad story and I was really sad and shocked.

Her other mails are quite romantic. I again received her next mail. Note- the letter always began with ‘My Dear!’ She chose me to share her pains and difficulties of life. I replied her in what way I could help her. The next mail contained her photos. She was a Negro girl but quite beautiful. Her face would remind me of singer Rihanna. But I can guarantee she was not Rihanna. The mail read that her, as the only child of her parents, is the next kin to her parental properties. She had her father deposited big lump of money at the Bank of Scotland. She as a refugee must needed a foreign trustee to transfer all that money in to her account. If I would mail the bank at the given address I would be registered there and she would get all that money. (She also mentioned that her father’s remaining two brothers are after his money. They would certainly try to kill her if they found her.) This time also there arose no questions in helping someone get a good life. At least God will thank me for my great deed. I replied her that I would do so within a week.

The next mail, oh! - She wanted to marry me. She is also offering me 20% of that money and is also requesting me to mail the bank as soon as possible. How could someone and that too, an unknown person like her trust me just like this? There must be something wrong! Her late father, a successful businessman and a politician- he might have his name shared over different sites. I searched his name in Google.com. I was shocked to see the pages- the same mails that I was receiving, and were titled “Be careful with such mails…..” She was playing the game with several others like me. She was a fraud. I don’t know, may be he was a fraud. I was being lured. The technology was benefiting some ill-born humans.

I replied her/him as,-“One can lie one person at a time; one can lie that person every time; one can lie everyone at a time; but one cannot lie all the person all the time. You have lost the dirty game that you played to make some money from me and thousand others like me. You misused the technology and the technology disused you. You took the help of technology to dump me and I used and am using the technology to disclose your fraud.”